વિક્રમભાઈ : સંસ્થાઓના ઘડવૈયા – ડૉ. કમલા ચૌધરી

‘વિચારવલોણું’ સામાયિક (જાન્યુઆરી-2012) માંથી સાભાર.]

ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ સંસ્થાઓના મહાન ઘડવૈયા અને સામાજિક પરિવર્તનના સાહસિક ઉદ્યોગપતિ હતા. વિક્રમભાઈના વ્યક્તિત્વના કેટલાક પાસાં, જે સંસ્થાઘડતર માટે મહત્વના હતા તે – બીજાઓ પર અપાર વિશ્વાસ અને કરુણા, વ્યક્તિ સાથેના સંબંધો જાળવવાની અદ્દભુત કળા, યુવા પેઢી માટેની સંભાળ અને લાગણી અને પ્રશ્નોને હલ કરવા વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓના ઉપયોગ માટેની પ્રતિબદ્ધતા. વિક્રમભાઈમાં સંસ્થાઓના ઘડતર માટેની જરૂરિયાતો અને એમના વ્યક્તિત્વની લાક્ષણિકતાઓ આ બંને વચ્ચે ગજબનો મેળ હતો, જેણે એમને આપણા સમયના મહાન સંસ્થા ઘડવૈયા બનાવ્યા.

પહેલી સંસ્થા, જેને ઊભી કરવામાં ડૉ. વિક્રમભાઈએ મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો, એ હતી અટીરા (Ahmedabad Textile Industry’s Research Association). કાપડ ઉદ્યોગની એ ચીલાચાલુ રસમોમાં એમણે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ દાખલ કરી. પોતાની અંગત ઓળખાણો અને વ્યક્તિ સાથે આંતર-સંબંધોને કારણે મિલોમાં વર્ષોથી કામ કરતા લોકો અને નવાસવા વિજ્ઞાનીઓ વચ્ચે એ વિશ્વાસનો સેતુ બન્યા. અટીરાના નવા સંશોધકો અને અમદાવાદના મીલમાલિકોની નવી પેઢીને નવી ઓળખ આપી. એમણે જે અર્થપૂર્ણ પાઠ ભજવવાનો હતો એ માટેની પરિસ્થિતિ અને તકો ઊભી કરી અને આ બધું આપવાની સાથે એમણે પોતાને માટે આવડતો, ક્ષમતા અને સભરતા મેળવ્યા. અટીરાને ઊભી કરવામાં વિક્રમભાઈએ સંસ્થાઘડતરની તાલીમ લીધી. ભવિષ્યમાં બીજી સંસ્થાઓ ઊભી કરવામાં મદદ કરતી વખતે એમને આ સફળ અનુભવ ઘણો કામ આવ્યો.

જ્યારે અટીરાને ઊભી કરવાનું એમને શ્રી કસ્તુરભાઈ દ્વારા કહેવામાં આવ્યું ત્યારે વિક્રમભાઈ 28 વર્ષના હતા. 1947માં એ કેમ્બ્રીજમાંથી કોસ્મિક રેયઝમાં ડોક્ટરેટની પદવી લઈને હજુ આવ્યા જ હતા. કાપડ ઉદ્યોગનો એને કશો અનુભવ ન હતો કે ના તો કોઈ તાલીમ લીધેલી. તેમ છતાં એમણે અટીરાના સંગઠન અને વહીવટની જવાબદારી ઉત્સાહ અને વિશ્વાસ સાથે લીધી. અટીરાની શરૂઆતમાં એમણે એવા લોકોને લીધા જેમની તાલીમ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ વિષેની હતી. એમનું માનવું હતું કે જો વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ દાખલ કરવી હોય તો કાપડ ઉદ્યોગના અનુભવને બદલે શોધ પ્રક્રિયામાં તાલીમ લીધેલ વિજ્ઞાનીઓ વધુ ઝડપથી પ્રગતિ કરી શકશે. એમણે માન્યું કે કાપડ મીલની ટેકનોલોજી અને કાર્યને લગતો અનુભવ વૈજ્ઞાનિક રીતો અપનાવવા માટે પૂરતો નથી. એ વખતે પાછલો અનુભવ હોવા કરતાં વૈજ્ઞાનિક સૂઝ અને સમજની વધારે જરૂર હતી. આથી મોટા ભાગના મિલમાલિકોની સલાહને અવગણીને પણ એ પોતાના વિચારને વળગી રહ્યા. 1949 માં પહેલા ચાર જણાની નિમણૂંક કરી તે એક આંકડાશાસ્ત્રી, એક સમાજ મનોવિજ્ઞાની, ( આ લખનાર ડૉ. કમલા ચૌધરી પોતે) એક પોલિમર રસાયણશાસ્ત્રી અને એક પદાર્થ વિજ્ઞાની. આમાં પદાર્થવિજ્ઞાની સિવાય અન્યો પાસે ડોક્ટરેટની પદવી હતી પણ અનુભવ જરાય ન હતો. ઉપરાંત એ બધા 28 વર્ષથી ઓછી વયના હતા. વિક્રમભાઈની આંતરસૂઝ એવું કહેતી હતી કે ચીલાચાલુ જરૂરિયાતો અને જૂનો કાર્ય અનુભવ ઈચ્છિત પરિણામો નહીં આપી શકે. એ વખતનું અટીરાનું વાતાવરણ નવા નવા અખતરાઓથી, યુવાનીના જોશથી, સુધારાઓથી અને નવીનતાથી ધમધમતું. ત્રણ વર્ષમાં અટીરા કાપડ ઉદ્યોગના મહત્વના પ્રશ્નોમાં મહત્વનો પાઠ ભજવવા માંડેલું.

જ્યારે અટીરા ચાલુ થયું ત્યારે મોટા ભાગની મિલોમાં ગુણવત્તા નિયંત્રણની કોઈ પદ્ધતિ નહોતી. સૂતર અને રસાયણોના પરિક્ષણ માટે ગણીગાંઠી પ્રયોગશાળાઓ હતી અને તાલીમ આપવાના કાર્યક્રમો તો હતા જ નહીં. મેનેજરની જગ્યાએ મહદઅંશે મિલમાલિકનો કુટુંબી જ રહેતો. વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓનો પ્રવેશ એટલે વૈજ્ઞાનિકો અને કાર્યકરો વચ્ચે, સંચાલન કરતા વિવિધ સ્તરો વચ્ચે અને પદાર્થ વિજ્ઞાની અને સામાજિક મનોવિજ્ઞાની વચ્ચે માહિતીની આપલેનો સેતુ બાંધવો. એમની વચ્ચે સંવાદ સાધવો. વિક્રમભાઈ વિવિધ જૂથો વચ્ચે સંવાદની કડી બનવામાં સફળ થયા કારણ કે અન્યની સાથે વાત કરતી વખતે વિક્રમભાઈ જરૂરી સન્માન જાળવતા અને પોતાની વિશ્વસનીયતા સ્થાપી શકતા. એ વખતે અરસપરસ કામ કરતા ત્રણ જૂથો હતા, જેમણે અટીરાના ઘડતર અને સામાજિક પરિવર્તનમાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો. એક અટીરાનું સત્તામંડળ, જેમાં કસ્તૂરભાઈ લાલભાઈ, શાંતિસ્વરૂપ ભટ્ટનાગર (ભારત સરકારના વિજ્ઞાન સલાહકાર), કે.એસ.ક્રિશ્નન (નેશનલ રિસર્ચ લેબોરેટરીના અધ્યક્ષ) અને વિક્રમભાઈ. બીજું જૂથ હતું પદાર્થ વિજ્ઞાનીઓ અને સમાજશાસ્ત્રીનું. ત્રીજું જૂથ હતું કાપડમીલના વિવિધ ખાતાઓના વડાઓનું (જે મીલમાલિકોના કુટુંબીઓ હતા) જેમણે અટીરાના વિજ્ઞાનીઓ જોડે માહિતીની આપ-લે કરવાની હતી. આ બધાની વચ્ચે કડી હતા વિક્રમભાઈ.

આમ વિક્રમભાઈ મિલમાલિકો વતી અટીરાના સત્તામંડળના સભ્ય, અટીરાની યુવાન વિજ્ઞાની ટોળીના સભ્ય અને કેલીકો મિલમાલિકની યુવાપેઢીના સભ્ય. આમ કુટુંબ, સામાજિક સંબંધો અને દેશના વૈજ્ઞાનિકોના જૂથમાં આગવી ઓળખ પામેલા વિક્રમભાઈ બધાને સહજ સ્વીકાર્ય બન્યા. આ ત્રણેય જૂથના લોકોએ સાથે મળીને ખોજ કરી, નવું નવું શીખ્યા અને નવા પ્રશ્નો અને પડકારોને ઓળખ્યા. આ પરિસ્થિતિમાં સંસ્થાકીય માળખું લચીલું હતું. વ્યક્તિની ક્ષમતા અને વિકાસની સાથે જરૂરી જવાબદારી મળી. આમાં વિશ્વાસનો ફાળો વધુ હતો. જુદા જુદા પ્રશ્નો માટે એમણે અલગ જૂથો બનાવ્યા જેમાં જુદી જુદી આવડતો અને અનુભવો હોય. આથી જ એમને અદ્દભુત પરિણામો મળ્યા. સામાન્ય રીતે વ્યક્તિની ઉંમર અને અનુભવને આધારે જવાબદારીઓ સોંપાય પણ વિક્રમભાઈ માનતા કે નવી સંસ્થાઓ યુવા પેઢી દ્વારા ઊભી થશે. યુવાનોની શક્તિમાં, શક્યતાઓમાં વિક્રમભાઈને અપાર વિશ્વાસ હતો અને આથી એ નવી તકો અને સ્વતંત્રતા આપતા. વિક્રમભાઈ માનતા કે જો નવી સંસ્થા પાસેથી સામાજિક અને ટેકનોલોજીમાં પરિવર્તનની અને નવા કાર્યો શરૂ કરવાની અપેક્ષાઓ રાખતા હોઈએ તો આપણે સંસ્થાની અંદરની કે બહારની વ્યક્તિપ્રતિભાઓને ઓળખીને આગળ કરવી પડશે અને એની સંભાળ રાખવી પડશે.

અટીરાના વિકાસના બીજા વર્ષે જ્યારે વિજ્ઞાનીઓ અમુક બાબતોમાં આગ્રહ રાખવા માંડ્યા ત્યારે મિલમાલિકો તરફથી એ માટેની ફરિયાદો આવી. એ વખતે વિક્રમભાઈએ શંકા, શરમ કે અવિશ્વાસ જેવી લાગણીઓને વચ્ચે લાવ્યા વગર એ પ્રશ્નોને કુશળતાથી હલ કર્યા. ઘણા મિલમાલિકોને વિક્રમભાઈના વિચારો, કામ કરવાની પદ્ધતિ પસંદ નહોતા. પણ કસ્તુરભાઈ બધાની ઉપરવટ જઈને પણ વિક્રમભાઈને પોતાની રીતે કામ કરવાની, નવા અખતરા કરવાની છૂટ આપતા રહ્યા. આમ સત્તામંડળમાં કસ્તુરભાઈએ વડીલ તરીકે સંભાળ રાખી વિક્રમભાઈની ઊભરતી પ્રતિભાને ટેકો આપ્યો. એવી જ રીતે વિક્રમભાઈએ અટીરાના યુવા વિજ્ઞાનીઓની, મિલના યુવાન ઈજનેરો અને મેનેજરોની વડીલ તરીકે સંભાળ રાખી. ઘણી સમિતિઓ, ચર્ચાઓ અને ઔપચારિક-અનૌપચારિક કાર્યક્રમોમાં વિક્રમભાઈએ આ યુવાનોને સંરક્ષણ અને ટેકો આપ્યો. જેથી એ યુવાનો હિંમતથી પોતાના અવનવા તુક્કાઓ વિષે બેધડક બોલી શકે.

સંચાલનની ફિલસૂફી વિષે વિક્રમભાઈએ એક વખત મને કહ્યું હતું કે, ‘એરિક એરિક્સનનો ‘પારસ્પરિતા’ (mutuality)નો વિચાર મને બહુ મહત્વનો લાગે છે. આ પારસ્પરિતાની જરૂર માત્ર વિદેશી મદદ મેળવતી વખતે કે પરદેશની સંસ્થા સાથે જોડાણ કરતી વખતે જ માત્ર જરૂરી નથી પણ લોકો સાથેના વિવિધ સંબંધોમાં જરૂરી છે. એનાથી પરસ્પરની શક્તિઓ વધે છે.’ વિક્રમભાઈના અંગત કાર્યોમાં કે સંસ્થાકીય સંબંધોમાં વિશ્વાસની ગુણવત્તા પાયામાં હતી. અટીરાના વિકાસ દરમ્યાન કસ્તુરભાઈએ વિક્રમભાઈમાં સંપૂર્ણ વિશ્વાસ મૂક્યો, જેની સામે વિક્રમભાઈએ પૂર્ણ વિશ્વાસ અને સ્વતંત્રતા માત્ર વિજ્ઞાનીઓને જ નહીં પણ જુદા જુદા જૂથોના બધા લોકોને આપ્યા. આથી જ 1959માં ‘ટેક્સટાઈલ ટેકનીશીયન્સ એસોસીએશને’ તેમના પ્રમુખ બનવાનું વિક્રમભાઈને આમંત્રણ આપ્યું. અમદાવાદ કાપડ ઉદ્યોગના ઈતિહાસમાં આવું પહેલી વાર બન્યું કે ટેકનીશીયનો એક મિલમાલિકને પોતાનામાંના એક ગણી આવું આમંત્રણ આપે, એવો માણસ જેના શબ્દો પર, લાગણીઓ પર અને જેની માન્યતાઓ પર ટેકનીશીયનો વિશ્વાસ મૂકી શકે.

અટીરાની આડપેદાશ તરીકે વિક્રમભાઈએ બે નવી સંસ્થાઓ ઊભી કરી. મિલમાલિકોની યુવાપેઢી અને મેનેજરોની તાલીમ અર્થે અમદાવાદ મેનેજમેન્ટ એસોસીએશન અને શાળા કોલેજના શિક્ષકો-વિદ્યાર્થેઓમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમ ખીલે એ માટે કોમ્યુનિટી સાયન્સ સેન્ટર.

શ્રી શંકરાચાર્ય પાસેથી યુવાનોએ શું શીખવાનું છે? – હિમા યાજ્ઞિક

(‘જનકલ્યાણ’ સામયિકમાંથી સાભાર)

મહાપુરુષોના ચરિત્રોથી પ્રજાવર્ગ ઉપર નીપજતી અસરના સંબંધમાં પ્રખ્યાત અંગ્રેજ ગ્રંથકાર સ્માઈલ્સે પોતાના ‘કેરેક્ટર’ નામના સુપ્રસિદ્ધ ગ્રંથમાં લખ્યું છે કે ‘એક મહાપુરુષ મરી જાય છે અને અદ્રશ્ય થાય છે, પણ તેના વિચારો અને કાર્યો પાછળ હયાત રહે છે, અને પોતાની જાતિ ઉપર અને દેશ ઉપર ન ભૂંસાય તેવી છાપ પડી જાય છે. તેમના ચૈતન્યનો પ્રકાશ ભવિષ્યના સઘળા જમાનાઓ ઉપર પડતો રહે છે. તેમનું દ્રષ્ટાંત તેમની પરંપરાને સર્વ સામાન્ય વારસો છે. તેમના વિચારો, તેમના મહાન કાર્યો મનુષ્યજાતિને મળતી સર્વોત્કૃષ્ટ પૂંજી છે.’

કેવા પુરુષનું ચરિત્ર લખાવું જોઈએ ? કવિ ટોમ્સન કહે છે, ‘જેણે જનસમાજના કલ્યાણ અને ઉન્નતિ માટે તન, મન, ધનનો સર્વથા ભોગ આપી માત્ર વિશુદ્ધ કર્તવ્યબુદ્ધિથી જ કરેલાં અનેક પરોપકારી કૃત્યો વડે પોતાનું નામ અમર કરી મૂક્યું હોય, જેમને તેમના સમયની સમગ્ર પ્રજાએ પોતાના નેતા અને શુભચિંતક માન્યા હોય, અને પ્રસંગોપાત જેના શુભ નામ યશનું પૂજ્યભાવપૂર્વક ગાન થતું હોય.’

શ્રી શંકરાચાર્ય જ્યારે પ્રગટ થયા ત્યારે દેશમાં અશાંતિ હતી, લોકો દુઃખી હતા. સનાતન ધર્મનો વિનાશ થઈ રહ્યો હતો. શ્રી શંકરાચાર્ય પોતાના અદ્‍ભુત અદ્વૈત દર્શન દ્વારા સમગ્ર દેશને પરિપ્લાવિત કરીને ધર્મમાં યુગાન્તરકારી સુધારણા લાવ્યા. બ્રહ્મસૂત્ર, અગિયાર મુખ્ય ઉપનિષદો અને ભગવદ્‍ ગીતા ઉપર ભાષ્ય લખીને અમર બન્યા. વિવેકચૂડામણિ, અપરોક્ષાનુભૂતિ વિ. ગ્રંથો દ્વારા એમના અગાધ જ્ઞાન અને અપરિમિત કલ્પનાશક્તિનું પ્રમાણ મળે છે. એમણે રચેલાં અદ્વિતીય સ્તોત્રો ભક્તિ અને વૈરાગ્યભાવનાથી એટલાં બધાં પરિપૂર્ણ છે કે એનાથી પાષાણહૃદયી માનવ પણ દ્રવી ઊઠે.

સ્વામી વિવેકાનંદે યુવાનોને ખાસ ઉદ્દેશીને ઉપદેશો, સંદેશાઓ, વ્યાખ્યાનો આપેલા છે. પરંતુ શ્રી શંકરાચાર્યે માત્ર યુવાનોને જ દીવાદાંડીરૂપ થાય તેવું કોઈ અલગ માર્ગદર્શન આપેલું નથી. માટે, યુવાનોએ પોતાના બહુલક્ષી ઉત્કર્ષ માટે તેમના જીવનદર્શન દ્વારા જ પ્રેરણા મેળવવી પડે.

જગદ્‍ગુરુ આદિ શંકરાચાર્ય મહારાજે તેમના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ ‘વિવેક ચૂડામણિ’માં ત્રણ વસ્તુઓને પરમ ગણાવી છે : ૧. મનુષ્ય દેહ, ૨. સત્સંગ, ૩. મોક્ષ.
મનુષ્ય દેહને સાર્થક કરવા ત્રણ વાનાં ખાસ કરવાનાં કહે છે,
૧. શ્રીમદ્‍ ભગવદ્‍ગીતા અને વિષ્ણુસહસ્રનામનો હંમેશાં પાઠ કરવો.
૨. શ્રીપતિ એટલે વિષ્ણુના સ્વરૂપનું હંમેશાં ધ્યાન કરવું.
૩. દીન-દુઃખીયાને અન્ન, દ્રવ્ય વિ.થી મદદરૂપ થવું.
દેહ મળ્યો છે તો સાથે ગુણ-અવગુણ પણ આવવાનાં જ. તેમનાં ચરિત્રમાંથી આપણે ઉન્નતિ સાધી શકીએ.

દેહની ક્ષણભંગુરતા :
યુવાવર્ગ આજે ભૌતિકતા તરફ ઢળતો જાય છે તેવી ચારે કોરથી આલોચના થઈ રહી છે. કપડાં-વાળની ટાપટીપ, શરીરે વિવિધ ટેટૂમાર્ક, સુગંધી દ્રવ્યોના અતિરેક, વિષયલોલુપતા, ધન પાછળ આંધળી દોડ, વિ. યુવાવર્ગ માટે સહજ સામાન્ય બન્યાં છે. ત્યારે શ્રી શંકરાચાર્યનું ‘ચર્પટપંજરિકા’ સ્તોત્ર મમળાવવા જેવું છે. તેમની વાણી કેવી પ્રાસાદિક છે ! એમાં કેવું માધુર્ય, લાલિત્ય અને સૌંદર્ય છે ! ‘ભજ ગોવિન્દમ્‍’ની કડીઓ લલકારવી ગમે તેવી છે. ‘શરીર ગળી ગયું, માથાના કેશ ધોળા થઈ ગયા, મોઢું બોખું થઈ ગયું અને ડોસો લાકડીના ટેકે ચાલે છે, તોય એ આશાના પિંડને છોડતો નથી. રાત પછી દિવસ, પછી પખવાડિયું, પછી માસ, પછી ઉત્તરાયણ, દક્ષિણાયન અને પછી વર્ષ ફરી ફરી આવે જ જાય છે, તોયે માણસ આશાની અશાંતિને છોડતો નથી. ભજ ગોવિંદમ્‍ ભજ ગોવિંદમ્‍ ભજ ગોવિંદમ્‍ મૂઢમતે !’

અહંકારશૂન્યતા અને આત્માનુભૂતિ :
યુવાવર્ગ અશાંતિના અગ્નિમાં શેકાઈ રહ્યો છે તેવું પણ કેટલાક કહે છે. શેની અશાંતિ ? શેનો અસંતોષ ? ક્યાંક કશીક અપર્યપ્તતાની ઝંખનાની પીડા છે. સેક્સ, ધનપ્રાપ્તિ, પદ પ્રતિષ્ઠા દ્વારા પર્યાપ્ત થવાની ઝંખના છે, પણ તે ભોગવ્યા પછીથી પણ તૃપ્તિ નથી થતી. ઊલટાનું એ આપણને ગુલામીનો, પામરતાનો, લાચારીનો અને બિનસલામતીનો અનુભવ કરાવે છે. એમાંથી જન્મે છે મુક્ત થવાની, સ્વસ્થ થવાની, અમર થવાની અને પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરવાની ઝંખના. આ ઝંખનાનું અનોખું કાવ્ય તે શ્રી શંકરાચાર્યનું ‘નિર્વાણશટકમ્‍’ સ્તોત્ર. એમાં પંચમહાભૂતમાંથી બનેલા શરીર, મન, બુદ્ધિ, અહંકાર અને ચિત્તથી પર એવા નિરાકાર, નિર્વિકલ્પ આનંદસ્વરૂપ આત્મતત્વનો મહિમા છે. યુવાનો ‘ચિદાનંદરૂપઃ શિવોહમ્‍ શિવોહમ્‍’ મમળાવશે તો અહંકાર નષ્ટ થઈ સાચી શૂન્યતાનો અનુભવ થવામાં મદદરૂપ થશે.

નિરભિમાનીપણું :
શાક્તો, પાશુપાતો, જૈનો, કાપાલિકો, વૈષ્ણવો અને એવા જ બીજા હઠાગ્રહી ધર્માંધોએ ઉચ્છિન્ન કરી નાખેલા વેદમાર્ગનું રક્ષણ કરવા માટે જ શ્રી શંકરાચાર્યે ઉગ્રવાદીઓને હરાવ્યા હતા, પોતાનું માન વધારવા નહીં. કારણ કે સર્વજ્ઞ શ્રી શંકરાચાર્યને માનની આકાંક્ષારૂપ ભૂત વળગ્યું નહોતું.

નમ્રતા :
શ્રી શંકરાચાર્યે સાંખ્ય, ન્યાય વૈશેષિક, બૌદ્ધ, જૈન, ભાગવત વિ.ના ભૂલભરેલા સિદ્ધાંતોનું ઘણી સમર્થ રીતે ખંડન કર્યું છે. અનેક પ્રકારની દલીલો વડે, શાસ્ત્રનાં વિવિધ પ્રમાણો વડે, મર્યાદાપૂર્વક, અન્ય મતાનુયાયીઓના ખોટા મતનું ખોટાપણું સિદ્ધ કરી આપ્યું છે. વિરુદ્ધમત ધરાવનારા વિદ્વાનો તરફ ઉદારતા જ બતાવી છે, કેમ કે ગાળાગાળી કરીને નહિ, પણ શાસ્ત્ર અને તર્કનો આધાર રાખીને તેઓને નિરુત્તર બનાવ્યા છે. શ્રી શંકરાચાર્યની વાણી અતિ સરળ, સુંદર, સાદી અને તેથી જ વિશેષ જુસ્સાદાર અને મીઠાશવાળી લાગે છે. આપણે આ આવકારીશું ને ?

ખેલદિલી :
શ્રી શંકરાચાર્ય અને મંડનમિશ્ર વચ્ચે થયેલા શાસ્ત્રાર્થની આ વાત છે. મંડનમિશ્ર પ્રખર કર્મકાંડી હતા. તેઓ સંન્યાસને ધિક્કારતા હતા. તેમને ખાત્રી હતી કે વાદમાં હું જ જીતવાનો છું. તેથી તેમણે કહ્યું, ‘જે હારે તે જીતનારનો ચેલો બને.’ શ્રી શંકરાચાર્યે શરત કબૂલ કરી, પણ કોણ હાર્યું, કોણ જીત્યું તેનો નિર્ણય કોણ કરે ? મંડનમિશ્રની પત્ની ભારતી વિદુષી હતાં. શ્રી શંકરાચાર્યે તેમને જ આ ચર્ચાનું અધ્યક્ષસ્થાન આપ્યું અને નિર્ણાયક બનાવ્યાં. ચર્ચાને અંતે તેણે પોતાનો ચુકાદો શ્રી શંકરાચાર્યની તરફેણમાં આપ્યો. બંને જણે શ્રી શંકરાચાર્યનું શિષ્યત્વ સ્વીકાર્યું.

બંને પક્ષે કેટલી બધી ખેલદિલી ? શરૂઆતમાં તો ભારતીએ મધ્યસ્થ થવા ના પાડેલી, કારણ કે એક પક્ષે પતિ હતા. વળી, કદી વાદમાં પતિનો જય થાય અને યોગ્ય સમજી પોતે તેમ જણાવે તો લોકો તરફથી પોતાને પક્ષપાતનો દોષ લાગે; જો શ્રી શંકરાચાર્યનો જય થયો તેવું જાહેર કરે તો પોતાને પતિદ્રોહનું કલંક લાગે. આ બાજુ શ્રી શંકરાચાર્યને પણ ભારતીની તટસ્થતાની કેવી પૂર્ણ શ્રદ્ધા હશે ? પ્રતિસ્પર્ધીની પત્નીને જ નિર્ણાયક રાખ્યાં !
આવી ખેલદિલી આપણે જીવનમાં કેળવી શકીએ !

તીર્થયાત્રા :
શ્રી શંકરાચાર્ય વેદાંતનો સંદેશો જગતને સંભળાવવા તીર્થયાત્રાએ નીકળ્યા. તેમના જેવા જ્ઞાનનિષ્ઠ આચાર્ય કેટલા હજાર કિલોમીટર ચાલ્યા તેનો વિચાર કરવા જેવો છે. જ્યારે સડકો નહોતી અને સાધનો નહોતાં ત્યારે તેમણે કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી અને જગન્નાથપુરીથી દ્વારકા સુધીના વિસ્તારોની ત્રણ વાર પદયાત્રા કરી. આ આધ્યાત્મિક દિગ્વિજય દ્વારા તેમણે ધર્મમાં નવો પ્રાણ પૂર્યો અને તેમાં ઘૂસી ગયેલાં દૂષણો દૂર કર્યાં.

આજે તો ઘેર ઘેર ઈન્ટરનેટ ઉપલબ્ધ છે. તીર્થાટનની પળોજણમાં પડ્યા વિના જ ઈન્ટરનેટના માધ્યમથી જ્ઞાન, ભક્તિ અને કર્મનો સમન્વય સાધી જીવનપદ્ધતિ અને જીવનદ્રષ્ટિમાં આપણે ઉચિત ફેરફાર લાવી શકીએ.

માતૃભક્તિ :
એક શ્રી શંકરાચાર્ય જ એવા છે જેણે સંન્યાસ લીધા પછી પણ માની સેવા કરી છે. (જોકે મહાભારતમાં ઉલ્લેખ છે કે મહર્ષિ વેદવ્યાસે માતા સત્યવતીને વચન આપેલું કે જ્યારે પણ યાદ કરશો ત્યારે હું આવી પહોંચીશ.) માનું ઋણ જ્ઞાની હોય, ભગવદ્‍ભક્ત હોય, સાધુ હોય- બધા ઉપર છે. છોકરો ભગવદ્‍ભક્ત હોય તો પિતા પુત્રને વંદન કરે છે. પણ જ્ઞાની સંતો માને વંદન કરે છે. માના અનંત ઉપકારો આ શરીર ઉપર છે એ સંતો યાદ રાખે છે. શ્રી શંકરાચાર્ય જ્ઞાની છતાં માની સેવા કરવાનું ભૂલતા નથી. સંન્યાસ લીધા પછી, જગદ્‍ગુરુ થયા પછી પણ, શ્રી શંકરાચાર્ય માને ગુરુ માની સેવા કરે છે.

શ્રી શંકરાચાર્ય તત્વજ્ઞાની હોવાની સાથે મહાયોગી હતા. એક દિવસ દિવ્યદ્રષ્ટિથી એમને ખબર પડી કે એમનાં માતા મૃત્યુશૈયા પર છે. એટલે માતાને આપેલા વચન પ્રમાણે તેઓ તરત જ કાલડી પહોંચી ગયા.

માતાની આખરી ઈચ્છા સંતોષવા શ્રી શંકરાચાર્યે આઠ કડીનું ‘કૃષ્ણાટક’ રચી માતાને સંભળાવ્યું. પહેલી કડી પ્રમાણે, ‘શંખ, ચક્ર, ગદા અને વિમલ વનમાળા જેણે ધારણ કર્યાં છે એવા સ્થિર કાંતિવાળા, લોકેશ્વર કૃષ્ણ મારી આંખો સામે પ્રગટ થાઓ !’ માતાના મનમાં કૃષ્ણની છબી રમી રહી. માતાની પ્રસન્નતાનો પાર ન રહ્યો. જેમ સ્તોત્ર બોલાતું ગયું તેમ કૃષ્ણનું સ્વરૂપ વધારે ને વધારે પ્રત્યક્ષ થતું ગયું. ભગવાનના પ્રત્યક્ષ દર્શન કરતાં માતાએ દેહ છોડ્યો.

આમ, શ્રી શંકરાચાર્યને માતા પ્રત્યે અપૂર્વ ભક્તિ હતી. તેથી જ તેઓ કહે છે, ‘તેં પ્રસુતિ સમયે અસહ્ય વેદના ભોગવી તે ધ્યાનમાં ન લઉં, જન્મ્યા પછી એક વર્ષ સુધી મળ-મૂત્રવાળી શૈયા પર તે તારું શરીર સૂકવી નાખ્યું એ વાત પણ લક્ષ્યમાં ન લઉં, પણ જન્મ પહેલાં તેં મારા સ્થૂળ દેહનો ભાર વહન કરીને જે કષ્ટ વેઠ્યું, એ તારા એટલા ઉપકારનો બદલો વાળવા હું બ્રહ્મવિદ્‍ થયો હોવા છતાં સમર્થ નથી. આવી માતાને નમસ્કાર હો !’

પોતાના ભાષ્યમાં માતાની વ્યાખ્યા આપતાં કહ્યું છે : ‘પુત્ર પર સમ્યક્‍ અનુશાસન કરે તે માતા. એટલે કે માતા જ પુત્રની શ્રેષ્ઠ ગુરુ છે.’

શ્રી શંકરાચાર્ય આ પ્રમાણે આપણને માતાપિતા પ્રત્યેનું ઋણ-ફરજ અદા કરવાનું શિખવે છે.

રૂઢિબંધનોથી પર :
શ્રી શંકરાચાર્ય રૂઢિ કે નિયમને વળગી રહેનારા નહોતા. સંન્યાસી થઈને શ્રી શંકરાચાર્ય માતાના દેહનો અગ્નિસંસ્કાર કરે એ ન્યાતીલાઓને ગમ્યું નહિ. તેથી કોઈ જ તેમને મદદ કરવા આવ્યું નહિ. શ્રી શંકરાચાર્યે એકલાએ ઘર આગળ જ માતાની ચિતા રચી; પછી પોતાની યોગશક્તિથી અગ્નિ પ્રગટાવી માતાને અગ્નિદાહ દીધો.
આપણે પણ રૂઢિચુસ્તતા છોડીએ તો કેવું ?

સત્સંગ :
શ્રી શંકરાચાર્ય કહેતા ‘સાધુ પુરુષોનો સંગ કરવામાં જ ચિત્તને પ્રેરવું.’ આજકાલ લોકોમાં સત્સંગ વિશે બહુ સંકુચિત ખ્યાલ પ્રવર્તે છે. તેમના મતે સત્સંગ એટલે કથાઓમાં જવું, સાધુસંતોની સોબતમાં રહી તેમની સેવા કરવી, તેમના પ્રવચનો સાંભળવા, ભજન કીર્તન કરવા, ભાગવત સપ્તાહ કે રામકથામાં હાજરી આપવી વિ. પરંતુ, સત્સંગ આથી વિશેષ છે. સત્સંગ એટલે સત્યનો સંગ-શુભનો સંગ. હંમેશાં સત્યની પડખે જ ઊભા રહેવું, ગમે તેટલું ભૌતિક નુકસાન થતું હોય તો પણ સત્યનો સાથ ન છોડવો, સન્માર્ગે ચાલવું. સત્સંગ નાત, જાત અને ધર્મના ભેદ અને બંધનથી પર છે.

સત્સંગ કરતાં કરતાં અસંગ માટે મથવાનું છે, કુસંગથી બચવાનું છે. અસંગ એ અધ્યાત્મમાર્ગની સૌથી ઊંચી અવસ્થા છે.

આ ઘોર કળિયુગમાં જ્યારે ચારે તરફ નૈતિક મૂલ્યોનો હ્રાસ થતો જોવા મળે છે ત્યારે ફક્ત સત્સંગ જ આપણને બચાવશે, તારશે. શ્રી શંકરાચાર્યનો આ સંદેશ આપણે જીવનમાં ઉતારવા જેવો છે.

જ્ઞાની શ્રી શંકરાચાર્ય :
એક અડધા શ્લોકમાં તેમણે પોતાની વાત કહી દીધી છે : ‘બ્રહ્મ સત્યમ્‍ જગત્‍ મિથ્યા, જીવો બ્રહ્મૈવ નાપરમ્‍’. એટલે કે બ્રહ્મ સત્ય છે, જગત મિથ્યા છે; જીવ બ્રહ્મ જ છે, બીજું કશું નથી.

આજનો યુવાવર્ગ આવી અઘરી ફિલસૂફી સમજી શકે તે માટે સાદું, સરળ દ્રષ્ટાંત સ્વ.પૂ.ડોંગરે મહારાજ આપે છે.

‘સિનેમાના પડદા ઉપર અનેક ચિત્રો દેખાય છે. ક્યારેક પડદા ઉપર વર્ષા થાય છે, ક્યારેક અગ્નિજ્વાળાનું દ્રશ્ય આવે છે. વર્ષા છતાં પડદાનો ધાગો પણ ભીંજાતો નથી. અગ્નિજ્વાળા છતાં પડદાને કંઈ થતું નથી. સંસાર પણ એક ચિત્ર છે. સંસાર ચિત્ર-વિચિત્ર છે. બ્રહ્મતત્વ એક સત્ય છે.’

મનુષ્યનું કર્તવ્ય :
શિષ્યોની જિજ્ઞાસાના જવાબમાં શ્રી શંકરાચાર્ય કહે છે : ‘હું કોણ છું ?’, ‘આ સંસારમાં ક્યાંથી આવ્યો છું ?’ અને ‘મારે શું કરવું જોઈએ ?’ આ વિચાર મનુષ્યે નિરંતર કરવો જોઈએ. સુખદુઃખમાં સમતા જાળવવી, ધર્મનું રક્ષણ કરવું, તમોભાવ ન રાખવો, શાસ્ત્રવચનોમાં વિશ્વાસ રાખવો, મનમાં કપટભાવ ન રાખવો, કહેવું કંઈ અને કરવું કંઈ એવી દાંભિકવૃત્તિ ન રાખવી, સત્પુરુષોના સમાગમમાં, સત્‍શાસ્ત્રના શ્રવણ મનનમાં અને સદ્‍વિચારમાં જ સમય ગાળવો. સત્ય, ક્ષમા, દયા, સંતોષાદિ સદ્‍ગુણોનું સેવન કરવું. વિવેક વૈરાગ્યની સાથે પરમ મિત્રતા રાખવી અને નિરંતર આત્મચિંતન કરવું. જેથી સચ્ચિદાનંદરૂપ પરબ્રહ્મ પરમાત્માની સહજમાં પ્રાપ્તિ થશે.’

આ જ શિખામણ તદ્દન સંક્ષેપમાં એક શ્લોકમાં તેમણે આવરી લીધી છે. આપણે સૌએ તેનું મનન કરવા જેવું છે.

‘સાચો ગુરુ કોણ ? જે હિતનો ઉપદેશ આપે.
શિષ્ય કોણ ? જે ગુરુનો અનન્ય ભક્ત હોય.
મહારોગ કયો ? પુનર્જન્મ એ મહારોગ.
અને તેનું ઓસડ શું ? ‘તે’નું (પરમાત્માનું) ચિંતન કરવું તે.’

આવા શ્રી શંકરાચાર્ય આઠમા વર્ષે ચાર વેદના જાણનાર થયા, બારમા વર્ષમાં સર્વ શાસ્ત્રવેત્તા થયા, સોળમે વર્ષે દિગ્વિજય કરનારા અને બત્રીસમા વર્ષે સ્વધામમાં પધાર્યા !

દરેકની જીવનયાત્રામાં એક ‘શ્રી શંકરાચાર્ય’ રૂપી પીઠબળ આવે છે. અણઘડ શિખાઉ તરુણમાંથી મહાત્મા બનવાની દિશાનો પ્રવાસ અહીંથી જ શરૂ થાય છે.

જેમણે ઉત્તર ભારતમાં આવેલા બદરિનાથ તેમ જ પોતાની શક્તિપીઠમાં છેક દક્ષિણ ભારતના નામ્બુદ્રિપાદ બ્રાહ્મણોને જ પૂજનવિધિ કરવાનો અધિકાર આપીને ભારતવર્ષની ઐક્યતા સિદ્ધ કરી છે તેવા જગદ્‍ગુરુને કોટિ વંદન.

– હિમા યાજ્ઞિક

ગઝલ – ઉર્વીશ વસાવડા

અપેક્ષા એ હતી કે આજ નહીં તો કાલ બદલાશે
ગમે ત્યારે અચાનક આ સમયની ચાલ બદલાશે

તિલકના રંગ ને અર્થો તો એના એ જ રહેવાના
અગર બદલાય કૈં તો આંગળી ને ભાલ બદલાશે

સંબંધોનું બિયારણ વાવજો ખૂબ સાવચેતીથી
જરા ગફલત થશે તો આખે આખો ફાલ બદલાશે

અવિરત ચાલતું નર્તન ન રોકાશે કદી ક્યારે
તું કોશિશ કર તો સંભવ છે કે એનો તાલ બદલાશે

પ્રહારો સર્વ શસ્ત્રોના સહ્યા છે ઓથ લઈ એની
હવે ચિંતા રહે છે શું થશે જો ઢાલ બદલાશે

જિંદગીની વાત – હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

હર ગઝલરૂપે જીવાતી જિંદગીની વાત છે !
સર્વ સુખદુઃખથી ભરી દિવાનગીની વાત છે !

માત્ર બુદ્ધિથી સમજવા આમ ફાંફાં માર નહીં,
આંખ મીંચી જો જરી, આ બંદગીની વાત છે.

હર વખત કેવળ કુતૂહલવશ ન જો ટોળા મહીં,
લાજ લુંટાઈ રહી…….., શરમિંદગીની વાત છે !

ના થતી તેથી દવાની કે દુઆઓની અસર,
ખૂબ પીડે છે એ મનની માંદગીની વાત છે !

મ્હેલનો માણસ કદી સમજી શકે ના ‘હર્ષ’ આ,
બાદશાહી તો ખરેખર સાદગીની વાત છે !

Manny Pacquiao – एक स्ट्रीट फाइटर जो बना सबसे बड़ा मुक्केबाज

खेल जगत की दुनिया ऐसी तमाम real life stories से भरी है जो हमें कुछ कर गुजरने के लिए inspire करती हैं।

बहुत से ऐसे खिलाड़ी हैं जो गरीबी से लड़ते हुए बिना किसी प्रोफेशनल ट्रेनिंग के अपने आत्मबल और जी तोड़ मेहनत के दम पर आगे आये हैं। और आज में आपको एक ऐसे ही महान खिलाड़ी के बारे में बताने जा रहा हूँ जिसकी कहानी इतने उतार-चढ़ाव से भरी है कि ये किसी हॉलीवुड मूवी कम रोचक नहीं लगती!

भारत में बॉक्सिंग बहुत फेमस स्पोर्ट्स नहीं है इसलिए शायद यहाँ बहुत से लोगों ने इस महान बॉक्सर का नाम नहीं सुना होगा या सुना भी होगा तो हाल में ही जब दुनिया की सबसे महंगी फाइट, “Fight of the Millennium” में उन्होंने मेफेदर से मुकाबला किया था तब उनके बारे में पता चला होगा।

 Manny Pacquiao Life History Biography in Hindi

लेकिन आज मैं आपको उनके संघर्ष और सफलता की पूरी दास्ताँ बताऊंगा।

जो लड़का कभी अपने परिवार का पेट पालने के लिए गलियों में घूम-घूम कर डोनट्स बेचा करता था, प्लास्टिक की बोतलें और कबाड़ उठाने का काम करता था वही मैनी पक्याओ आज दुनिया के सबसे ज्यादा कमाई करने वाले खिलाड़ियों में शुमार हैं। उसकी उपलब्धिया ऐसी हैं जैसी मुक्केबाजी की दुनिया में पहले कभी नहीं देखी गयीं:

  • उसने अपने बॉक्सिंग करियर में आठ अलग-अलग weight categories में world champion बनने का करिश्मा दिखाया है। बॉक्सिंग के इतिहास में ऐसा करने वाला वो एकमात्र खिलाड़ी है।
  • चार अलग-अलग वेट क्लास में Lineal Championship जीतने वाला भी वह दुनिया का पहला बॉक्सर है।
  • World Boxing Council (WBO) ने उसे 2001 से 2010 के लिए “Fighter of the Decade” का खिताब दिया है।
  • इसके आलावा 7 साल से अधिक साल तक उसे दुनिया का सर्वश्रेष्ठ pound for pound boxer रेट किया जा चुका है।
  • मैनी पक्याओ का जन्म रोसालियो पाक्याओ और डियोनिसिया पाक्याओ के घर में 17th दिसंबर 1978 को Kibawe, Bukidnon, Philippines हुआ था। वे कुल 6 भाई-बहन थे और मैनी चौथे नंबर की संतान था। बचपन में मैनी का नाम Emmanuel Dapidran Pacquiao था।

    जहाँ उसका  परिवार रहता था वहां पर रोजगार के कम अवसर होने के कारण बहुत गरीबी थी और अपराधिक गतिविधियाँ अपने चरम पे थीं।

    इमैनुअल जब चौथी कक्षा में थे तभी उनके पिता ने उनकी माँ को डिवोर्स दे दिया। इसके बाद उनकी जिंदगी और भी ज्यादा दुष्कर हो गई। मैनी और उसके पांच भाई–बहनों को लेकर अपने भाई Sardo Mejia के पास दक्षिण में स्तिथ General Santos में रहने लगीं और मैनी का बचपन वहीँ पे बीता।बहुत गरीबी में बीते बचपन ने उसे सिखाया कि पैसो की क्या कीमत होती है और पैसा कमाना कितना जरूरी है। पैसा कमाने के यही जिद देखकर लोगों ने उसका नाम मैनी पक्याओ रखा। मैनी का परिवार जहाँ रहता था वहां पर muscle power का राज था।

    Manny Pacquiao – एक स्ट्रीट फाइटर जो बना सबसे बड़ा मुक्केबाज

    खेल जगत की दुनिया ऐसी तमाम real life stories से भरी है जो हमें कुछ कर गुजरने के लिए inspire करती हैं।

    बहुत से ऐसे खिलाड़ी हैं जो गरीबी से लड़ते हुए बिना किसी प्रोफेशनल ट्रेनिंग के अपने आत्मबल और जी तोड़ मेहनत के दम पर आगे आये हैं। और आज में आपको एक ऐसे ही महान खिलाड़ी के बारे में बताने जा रहा हूँ जिसकी कहानी इतने उतार-चढ़ाव से भरी है कि ये किसी हॉलीवुड मूवी कम रोचक नहीं लगती!

    उस खिलाड़ी का नाम है- The Great Filipino Boxer: Manny Pacquiao

    आइये आज हम उनकी rags to riches story के बारे में जानते हैं:

    Manny Pacquiao Biography in Hindi

    मैनी पक्याओ के संघर्ष और सफलता की कहानी

    Manny Pacquiao Life History Biography in Hindi

    महान बॉक्सर – मैनी पक्याओ

    भारत में बॉक्सिंग बहुत फेमस स्पोर्ट्स नहीं है इसलिए शायद यहाँ बहुत से लोगों ने इस महान बॉक्सर का नाम नहीं सुना होगा या सुना भी होगा तो हाल में ही जब दुनिया की सबसे महंगी फाइट, “Fight of the Millennium” में उन्होंने मेफेदर से मुकाबला किया था तब उनके बारे में पता चला होगा।

    लेकिन आज मैं आपको उनके संघर्ष और सफलता की पूरी दास्ताँ बताऊंगा।

    जो लड़का कभी अपने परिवार का पेट पालने के लिए गलियों में घूम-घूम कर डोनट्स बेचा करता था, प्लास्टिक की बोतलें और कबाड़ उठाने का काम करता था वही मैनी पक्याओ आज दुनिया के सबसे ज्यादा कमाई करने वाले खिलाड़ियों में शुमार हैं। उसकी उपलब्धिया ऐसी हैं जैसी मुक्केबाजी की दुनिया में पहले कभी नहीं देखी गयीं:

    • उसने अपने बॉक्सिंग करियर में आठ अलग-अलग weight categories में world champion बनने का करिश्मा दिखाया है। बॉक्सिंग के इतिहास में ऐसा करने वाला वो एकमात्र खिलाड़ी है।
    • चार अलग-अलग वेट क्लास में Lineal Championship जीतने वाला भी वह दुनिया का पहला बॉक्सर है।
    • World Boxing Council (WBO) ने उसे 2001 से 2010 के लिए “Fighter of the Decade” का खिताब दिया है।
    • इसके आलावा 7 साल से अधिक साल तक उसे दुनिया का सर्वश्रेष्ठ pound for pound boxer रेट किया जा चुका है।

    मैनी पक्याओ का जन्म रोसालियो पाक्याओ और डियोनिसिया पाक्याओ के घर में 17th दिसंबर 1978 को Kibawe, Bukidnon, Philippines हुआ था। वे कुल 6 भाई-बहन थे और मैनी चौथे नंबर की संतान था। बचपन में मैनी का नाम Emmanuel Dapidran Pacquiao था।

    जहाँ उसका  परिवार रहता था वहां पर रोजगार के कम अवसर होने के कारण बहुत गरीबी थी और अपराधिक गतिविधियाँ अपने चरम पे थीं।

    इमैनुअल जब चौथी कक्षा में थे तभी उनके पिता ने उनकी माँ को डिवोर्स दे दिया। इसके बाद उनकी जिंदगी और भी ज्यादा दुष्कर हो गई। मैनी और उसके पांच भाई–बहनों को लेकर अपने भाई Sardo Mejia के पास दक्षिण में स्तिथ General Santos में रहने लगीं और मैनी का बचपन वहीँ पे बीता।

    मैनी पक्याओ का बचपनबहुत गरीबी में बीते बचपन ने उसे सिखाया कि पैसो की क्या कीमत होती है और पैसा कमाना कितना जरूरी है। पैसा कमाने के यही जिद देखकर लोगों ने उसका नाम मैनी पक्याओ रखा। मैनी का परिवार जहाँ रहता था वहां पर muscle power का राज था।

    बचपन से ही मैनी को जिंदगी की कड़वी वास्तविकता का सामना करना पड़ा; वह समझ गया कि अगर जीना है तो लड़ना पड़ेगा। अपने परिवार को financially support करने का उसे इससे बेहतर कोई रास्ता नहीं दिखाई दिया।

    इसीलिए ताक़त बढ़ाने के लिए उसने व्यायाम करना शुरू कर दिया। बॉक्सिंग के लिए जरूरी ऊंचाई न होने के कारण बहुत बार उसके साथी मित्र उसका  मजाक उड़ाया करते थे। लेकिन मैनी के अंदर तो जीतने का जुनून था और यही बात उसको दूसरों से अलग करती थी।

    गरीबी इंसान से बहुत कुछ करा देती है। मैनी के सामने अपनी माँ और पांचों भाई-बहन की ज़िन्दगी थी… जिसे वो बदलना चाहता था… छोटी-छोटी ज़रूरतें पूरी करने के लिए मैनी के पास स्ट्रीट फाइट करने के अलावा कोई और रास्ता नहीं था। उसे fight जीतने पर 100 Peso और हारने पर 50 Peso मिलते थे।

    घर का खर्च चलाने के लिए उसका जीतना जरूरी था और हर लड़ाई में मैनी जीतने के लिए अपनी जान लगा देता। जीतने की जिद के कारण मनी लगभग हर फाइट जीतता और उसकी कमाई का आधा हिस्सा अपनी माँ को देता था।

    इस बीच स्कूल की फीस ना जमा कर पाने के कारण उसकी पढाई छूट गयी। और बस लड़ना ही उनकी जिंदगी बन गयी।

    आर्थिक तंगी से परेशान मैनी अधिक पैसे कमाने की चाह में घर छोड़ कर फिलिपीन्स की राजधानी मनीला चला गया। तब वह मात्र 14 साल का था। वहां उसके पास रहने की कोई जगह नहीं थी उसे खुले आसमान के नीचे रातें गुजारतीं पड़तीं। कोई अच्छा काम ना मिल पाने के कारण वो कबाड़खानों के लिए काम करके अपना पेट पालता।

    पर इस दौरान भी उसने लड़ना नहीं छोड़ा वो मनीला की गलियों में होने वाले बॉक्सिंग मुकाबलों में हिस्सा लेने लगा। और उसकी ऐसी ही फाइट्स देखकर उसे  National Amateur boxing team में चुन लिया गया। ये एक महान मुक्केबाज बनने की दिशा में बहुत बड़ा कदम था।

    अब मैनी को ना खाने की चिंता करनी थी और ना ही रहने की, सरकार की तरफ से उसे सारी सुविधाएं मिल रही थीं और अब वो अपना पूरा ध्यान बॉक्सिंग पे लगा सकता था। धीरे-धीरे मैनी की बॉक्सिंग बेहतर होने लगी और उसने 64 amateur मुकाबलों में से 60 में जीत पाने का कीर्तिमान बना डाला। इस दौरान मैनी ‘फिलीपीन्स ‘ के प्रतिभाशाली और सीनियर बॉक्सर के बीच रहा जिससे उसको काफी फायदा हुआ।

    यहाँ पे उसको एक अच्छा दोस्त बॉक्सर Eugene Barutag भी मिला। दोनों बहुत ही कम समय में अच्छे दोस्त बन गए। पर विधाता के लेख कुछ और ही थे। बारुताग का मात्र 16 साल की उम्र में ही एक मैच के दौरान मौत हो गयी।

    पाक्याओ पर इसका गहरा असर पड़ा।। बारुताग और मैनी की इच्छा प्रोफेशनल बॉक्सर बनने की थी और दोस्त की मौत से टूटने की बजाये मैनी का एक प्रोफेशनल बॉक्सर बनने का संकल्प और भी दृढ हो गया। और मात्र 16 साल की उम्र में  मैनी प्रोफेशनल बॉक्सिंग में उतर गया।

    मैनी प्रोफेशनल बॉक्सिंग में तेजी से आगे बढ़ना चाहता था, लेकिन  starting light flyweight category के लिए कम से कम 105 pound का वजन होना चाहिए था और मैनी सिर्फ 98 पौंड का था। इसलिए मैनी वेट देने के दौरान अपने पास कुछ वेट छिपा कर रख लेता था ताकि वो लड़ने के लिए क्वालीफाई कर सके।

    मैनी का पहला प्रोफेशनल मैच  Edmund Ignacio के खिलाफ था जिसे उसने 4 rounds में जीत लिया। इस मैच को टीवी पे भी दिखाया जा रहा था, उनकी माँ भी ये मैच देख रही थीं और  इसने मैनी को रातों-रात एक स्टार बना दिया। इस जीत के बाद मैनी का आत्मविश्वास काफी बढ़ गया और उसने कभी पीछे मुड़ कर नहीं देखा। जल्द ही उसने अपना वजन बढ़ाया और लगातार पन्द्रह मैचों में जीत हासिल की।

    इस शानदार परफोर्मेंस की वजह से मैनी को उस समय के चैंपियन Chokchai Chockvivat से मुकाबला करने को मिला। मैच कांटे का था और पांचवे राउंड में मैनी ने अपने प्रतिद्वंदी को नॉक आउट कर दिया और अपने करियर का पहला टाइटल ” OPBF Flyweight” जीत लिया। इसके बाद एक-एक करके मैनी ने कई नामी मुक्केबाजों को धूल चटाई।

    मैनी की दुनियाभर में बहुत बड़ी fan following है जो उन्होंने अपने आक्रामक खेल के दम पर हासिल की है। मैनी भगवान् में बहुत यकीन रखते हैं और ज़िन्दगी में उन्हें जो कुछ भी मिला है उसका पूरा श्रेय भगवान् को देते हैं। मैनी जब भी ring में उतरते हैं तो भगवान् को ज़रूर याद करते हैं और उसका ये gesture उन्हें लोगों के बीच और भी popular बनाता है।

    मैनी कहते हैं-

    God’s words first… obey God’s law first before considering the laws of man. / पहले भगवान् के शब्द… इंसान के क़ानून मानने से पहले भगवान् का क़ानून मानो।

    बॉक्सिंग जगत में मैनी पक्याओ ने ‘फिलीपीन्स ‘ को न सिर्फ एक अलग पहचान दे दी। बल्कि अपने जैसे लाखों करोड़ों लोगों को एक उम्मीद दे दी कि चाहे आज वो कितनी ही बुरी स्थिति में क्यों न हों…उनकी ज़िन्दगी बदल सकती है।

    मैनी पक्याओ आज फिलिपीन्स के सबसे popular celebrity हैं और एक महान खिलाड़ी होने के साथ साथ एक सफल बिजनेसमैन, political leader और फिलेंथ्रोपिस्ट भी हैं। अपनी सफलता पर मैनी ने कभी घमंड नहीं किया और अपने करोड़ों फैन्स के लिए उसका कहना है-

    मैं हमेशा उन्हें कभी हार ना मानने के लिए इंस्पायर करना चाहता हूँ; चाहे परिस्थितियां कैसी भी हों….मैं उन्हें एंकरेज करना चाहता हूँ कि हमेशा एक उम्मीद ज़रूर होती है।

    दोस्तों, मैनी पक्याओ की कहानी दिखाती है कि कभी उम्मीद मत खो। ईश्वर में यकीन रखो और अपनी ज़िन्दगी को बेहतर बनाने की ज़िद मत छोड़ो। लगातार चोट करते रहने से पहाड़ भी टूट जाते हैं…अपने लक्ष्य के मार्ग में आने वाली बाधाओं पर बिना रुके बिना थके चोट करते रहो और एक दिन सारी बाधाएं हट जायेंगी, सारे hurdles दूर हो जायेंगे, और तब तुम्हे तुम्हारा लक्ष्य पाने से कोई भी नहीं रोक पायेगा!

    source- achchikhabar.com